مالیات بر ارزش افزوده چیست و چه کالا و خدماتی معاف از آن مالیات هستند؟

 

 

مالیات بر ارزش افزوده(VAT) چیست و چه کالا و خدماتی معاف از مالیات هستند؟

 

 

 

دولت‌ها جهت ایفای نقش خود در اقتصاد، احتیاج به برخورداری از منابع درآمدی هستند. مالیات‌ها مهم‌ترین منبع درآمد دولت‌ها هستند. تعامل دولت و مردم  از طریق مالیات، یکی از شاخصه‌های دموکراسی به حساب می آید. مالیات‌، قیمت یا بهای خدمات دولت است که مردم می‌پردازند. اتکای برخی از دولت‌ها به درآمدهای سهل‌الوصول نظیر در آمدهای نفتی، عوارض گمرکی به ارتباط دولت و مردم در برخی از امور خدشه وارد کرده است؛ به‌ گونه ای که دولت‌ها قادرند بدون توجه به تقاضای مردم روزبه‌روز بزرگ‌تر و ناکارآمدتر شوند. بدیهی است که در این شرایط مالیات کارکرد مناسب خود را از دست می‌دهد و خود را با پیکره‌ی بیمار اقتصاد هماهنگ می‌کند که با اصلاحات ساختاری در عرصه‌های اقتصادی و سیاسی می‌توان کارکرد مالیات در جامعه را اصلاح کرد.

 

یکی از مورد های اصلاحات ساختاری خیلی مهم در کشورهای کمتر توسعه‌ یافته، اصلاح ساختار مالی آنها است. در ایران نیز باید سازوکارها و تدابیری مورد احتیاج اجرای مالیات بر ارزش افزوده به‌عنوان منبع درآمد عمده‌ی دولت مورد توجه اساسی قرار گیرد.

 

 

البته با دقت به حضور گسترده‌ی نفت و درآمدهای ریالی و ارزی آن در سبد درآمدی دولت ایران، عدم توجه ریشه ای و  کافی به مالیات در کشور خیلی عجیب به‌نظر نمی‌رسد. نوسانات درآمدهای نفتی در برخی از سال‌ها، توجه سیاست‌گذاران اقتصادی را به درآمدهای مالیاتی معطوف کرده است.

 

 

اما با توجه به ایرادات ساختاری و هزینه‌های سیاسی و اصلاحات مالی، به خصوص در بخش مالیات، دولت‌ها کمتر به اصلاحات اساسی در این قسمت پرداخته‌اند. مالیات بر ارزش افزوده نسبت به دیگر مالیات‌های مرسوم نوعی مالیات تازه به‌شمار می‌رود. اجرای مالیات بر ارزش افزوده در کشورهای اروپای غربی و بعضی کشورهای آمریکای جنوبی، زمینه‌های لازم جهت گسترش دریافت مالیات را فراهم کرد. به‌مرور، کشورها متقاعد شدند که اجرای مالیات بر ارزش افزوده علی‌رغم پیچیدگی‌های اجرایی خاص خود، اجرایی است و قادر است آن ها را در وصول به اهداف اقتصادی‌شان کمک کند.

 

 

تاریخچه‌ی مالیات بر ارزش افزوده در ایران
 

 

تلاش جهت اجرای مالیات بر ارزش افزوده در ایران، قدمتی در حدود ۱۵ سال دارد. در دی ماه ۱۳۶۶، لایحه‌ی مالیات بر ارزش افزوده به مجلس شورای اسلامی تقدیم شد. لایحه فوق در کمیسیون اقتصادی مجلس مورد سنجش و بررسی قرار گرفت و بعد از اعمال نظر مخالف و موافق ، به صحن علنی مجلس ارائه و ۶ ماده از آن تصویب شد، ولی به‌ علت شرایط اقتصادی ویژه، ناشی از جنگ و اجرای سیاست‌های تثبیت قیمت از سمت دولت کار تصویب لایحه نا‌تمام ماند و لایحه به تقاضای دولت از دستور کار مجلس خارج و به دولت مسترد گردید.

 

 

در سال ۱۳۷۰، دپارتمان امور مالی وابسته به صندوق بین‌الملل پول، اجرای سیستم مالیات بر ارزش افزوده را با هدف اصلاح نظام مالیاتی جمهوری اسلامی ایران پیشنهاد کرد. در این راستا، کمیته های مختلف و سمینارهای علمی برگزار شد، ولی با همه‌ی تلاش‌ها، دوباره مالیات بر ارزش افزوده عملی نشد. در حرکتی دیگر، وزارت امور اقتصادی و دارائی با هدف ساماندهی اقتصاد کشور، انجام اصلاحات اساسی در سیستم مالیاتی را آغاز کرد. معاونت درآمد‌های مالیاتی وزارت دارائی و امور اقتصادی با مطالعات متعددی در این زمینه، اجرای مالیات بر ارزش افزوده را از دی ماه ۱۳۷۶ آغاز کرد. لایحه مالیات بر ارزش افزوده حاصل این تلاش است که به مجلس شورا تقدیم شده است.

 

 

مفهوم مالیات بر ارزش افزوده

 


پیش از پرداختن به مفهوم مالیات بر ارزش افزوده، لازم است مفهوم ارزش افزوده در علم اقتصاد توضیح داده شود؛ بر این اساس، ارزش افزوده ارزشی است که بر اثر تلاش انسان‌ها اعم از تلاش جسمی و  فکری به ارزش‌های موجود اضافه می‌شود و این به‌ معنای تولید است. بدیهی است هر میزان سهم تفکر علمی در تولید بیشتر باشد، ارزش افزوده‌ی زیادتری به وجود خواهد آمد . در تعریف و بیانی دیگر اقتصاددانان ارزش افزوده را به این صورت تعریف می‌کنند:

 

 

«ارزش افزوده عبارت است از مابه‌التفاوت ستانده و داده. به بیان ساده‌تر و در عمل، ارزش افزوده به این معنا است که فروش منهای خرید. به‌عبارت دیگر ارزش افزوده ارزشی است که تولیدکنندگان به مواد خام و عوامل تولید دیگری که خریده‌اند (غیر از نیروی کار) اضافه می‌کنند؛ قبل از اینکه کالای جدید تولیدشده و یا خدمات جدید ایجادشده را به‌فروش برسانند.»

 

 

ارزش افزوده در قانون مالیات بر ارزش افزوده «تفاوت بین ارزش کالا و خدمات عرضه‌شده با کالاها و خدمات خریداری‌شده در یک دوره‌ی مشخص» تعریف شده است. ناگفته نماند بعضی کالاها و خدمات از دامنه‌ی شمول قانون مالیات بر ارزش افزوده خارج (معاف) هستند. تعریف مذکور تنها درباره‌ی کالاها و خدمات مشمول مالیات بر ارزش افزوده مصداق دارد.

 

 

مالیات بر ارزش افزوده، نوعی مالیات غیرمستقیم است که بر مصرف، وضع شده است. بدین معنا که تولیدکنندگان، توزیع‌کنندگان و همینطور واردکنندگان کالا و خدمات در زنجیره‌ی تولید، عرضه،توزیع و واردات کالاها و خدمات باید مالیات و عوارض موضوع این قانون را هنگام خرید یا تحصیل بپردازند و زمان عرضه‌ی آن ها، از خریدار اخذ کنند. این چرخه تا عرضه‌ی کالاها و خدمات به مصرف‌کننده‌ی نهایی ادامه می‌یابد، ولی مصرف‌کننده‌ای نهایی است که باید مالیات بر ارزش افزوده را متحمل شود.

 

 

تولیدکنندگان، توزیع و عرضه‌کنندگان و وارد‌کنندگان کالا و خدمات، تنها نقش واسطه‌ای را دارند که مالیات بر ارزش افزوده را از خریداران خود وصول و در مهلت مقرر به حساب‌های تعیین‌شده به دست سازمان امور مالیاتی کشور واریز می‌کنند. این اشخاص اظهارنامه مربوط به مالیات بر ارزش افزوده را در مواعد مشخص کامل می‌کنند و در آن، جمع عوارض و مالیات پرداختی طی همان دوره را اظهار می‌دارند. در صورت فزونی مالیات و عوارض دریافتی بر مالیات و عوارض پرداختی طی همان دوره، مابه‌التفاوت را به حساب‌های تعیین‌شده به دست سازمان امور مالیاتی کشور واریز می‌کنند.

 

 

معافیت های مالیاتی 

 

بعضی کالاها و خدمات به علت های گوناگون از پرداخت مالیات بر ارزش افزوده معاف می‌شوند. معافیت به‌معنی آن نیست که تولیدکنندگان این قبیل کالاها و خدمات کاملا بیرون از این نظام مالیاتی قرار دارند. تولیدکنندگان مزبور، مالیات بر ارزش افزوده‌ی مربوط به نهاد‌ه‌های مورد احتیاج را هنگام خریداری این نهاده‌ها می‌پردازند، ولی از پرداخت مالیات بر ارزش افزوده معاف می‌شوند، بعضی از این فعالیت‌ها عبارت‌اند از:

 

 

برخی کالاها و خدمات که عموم مردم از آن استفاده می‌کنند و اصطلاحا به‌عنوان کالای ویژه نام‌گذاری شده‌اند، از پرداخت مالیات بر ارزش افزوده معاف می‌شوند.(مانند آموزش، بهداشت، آب، کتاب و…)


مالیات‌بندی بر برخی کالاها و خدمات به‌ لحاظ مسائل اجرایی مشکل است؛ ازاین‌ رو روش معافیت درمورد آن ها اعمال می‌شود. (خدمات، بیمه، بانکداری و خدمات مالی و مشاوره)


معافیت بعضی کالاها نیز بر اساس هر دو دلیل یادشده توجیه‌پذیر است. (برای نمونه محصولات کشاورزی فراوری‌نشده)
دام و طیور زنده، آبزیان، زنبور عسل و نوغان (کرم ابریشم).
انواع کود، سم، بذر و نهال.
آرد خبازی، نان، گوشت، قند، شکر، برنج، حبوبات و سویا، شیر، پنیر، روغن نباتی و شیرخشک، مخصوص تغذیه‌ی کودکان.
کتاب، مطبوعات، دفاتر تحریر و انواع کاغذ چاپ، تحریر و مطبوعات.
کالاهای اهدایی به‌صورت بلاعوض به وزارت‌خانه‌‌ها، مؤسسه های دولتی و نهادهای عمومی غیردولتی با تأیید هیئت وزیران و کالاهای اهدایی به حوزه‌های علمیه با تأیید حوزه‌ی گیرنده‌ی هدایا.

 


کالاهایی که به همراه مسافر و جهت استفاده‌ی شخصی تا مقدار معافیت مقرر طبق مقررات صادرات و واردات، داخل کشور می‌شود. اضافه بر آن طبق مقررات این قانون، مشمول مالیات خواهد بود.

 


اموال غیرمنقول مانند زمین و بنا.

 


انواع دارو، لوازم مصرفی درمانی، خدمات‌درمانی (انسانی، حیوانی و گیاهی) و خدمات توان‌بخشی و حمایتی.
خدمات مشمول مالیات بر درآمد حقوق موضوع قانون مالیات‌های مستقیم. به این معنی که مشاغلی که در قانون مالیات‌های مستقیم، به درآمد آنها مالیات تعلق می‌گیرد.

 


خدمات بانکی و اعتباری بانک‌ها، مؤسسات و تعاونی‌های اعتباری و صندوق‌های قرض‌الحسنه مجاز و صندوق تعاون.
خدمات حمل‌ونقل عمومی و مسافری درون و برون شهری جاده‌ای، ریلی، هوایی و دریایی.
فرش دستباف.


انواع خدمات پژوهشی و آموزشی که طبق آیین‌نامه‌ای با پیشنهاد مشترک وزارت‌خانه‌های علوم، تحقیقات و فناوری، امور اقتصادی و دارایی، بهداشت، درمان‌ و آموزش‌ پزشکی، آموزش‌‌وپرورش، کار و امور اجتماعی ظرف‌ مدت شش‌ ماه از تاریخ تصویب این‌ قانون به تصویب هیئت‌ وزیران می‌رسد.
خوراک دام و طیور.


رادار و تجهیزات کمک ناوبری و هوانوردی ویژه‌ فرودگاه‌ها بر مبنای فهرستی که به‌ پیشنهاد مشترک وزارت راه‌ و ترابری و وزارت امور اقتصادی و دارایی تهیه و ظرف مدت شش ماه از تاریخ تصویب این قانون به‌تصویب هیئت وزیران می‌رسد.

 


اقلام با مصارف صرفا دفاعی (نظامی و انتظامی) و امنیتی براساس فهرستی که به‌پیشنهاد مشترک وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و وزارت امورر اقتصادی و دارایی تهیه و به‌تصویب هیئت وزیران می‌رسد. فهرست مذکور از اولین دوره‌ی مالیاتی پس از تصویب هیئت وزیران اجرایی خواهد بود.

 


الزام اجرای مالیات بر ارزش افزوده

 


رشد درآمدهای مالیاتی ایران در سال‌های اخیر عمدتا در قسمت های مالیات‌های مستقیم (مالیات بر حقوق) و عوارض گمرکی بوده است؛ در صورتی که مالیات بر ارزش افزوده در نظام مالیاتی کشور برقرار و به گونه ای مؤثر اجرا شود، پیش‌بینی می‌شود اثر مثبت در پی داشته باشد: اول، جای خالی مالیات‌های مستقیم پر می‌شود و وصولی درآمدهای مالیاتی افزایش می‌یابد. دوم: خیلی از حلقه‌های زنجیره‌ی مبادلات اقتصادی که در وضع موجود از نظارت سازمان مالیاتی و سیستم مالیات بر درآمد کشور خارج هستند، مورد نظارت قرار می‌گیرند و مشمول پرداخت مالیات می‌شوند. بدیهی است که در این صورت اضافه بر افزایش درآمد ناشی از مالیات‌های مستقیم، اهداف اقتصادی – اجتماعی مورد نظر سیستم مالیات بر درآمد نیز به گونه مؤثرتری محقق خواهد شد.

 

 

آثار اجرای مالیات بر ارزش افزوده

 


در لایحه‌ی مالیات بر ارزش افزوده تقدیمی به مجلس شورای اسلامی، تاریخ اجرای مالیات بر ارزش افزوده در آغاز سال ۱۳۸۴ تعیین شده است. ولی بعد از اجرای این مالیات در ایران، لازم است آثار اقتصادی آن سنجیده شود. آثار اقتصادی اجرای لایحه‌ی مالیات بر ارزش افزوده از سه جنبه‌ی آثار درآمدی، آثار تورمی و آثار توزیعی سنجیده شده است. لازم است بگوییم که فرض ضمنی در این تحلیل‌ها بر این است، لایحه‌ی مالیات بر ارزش افزوده که در ۴۲ ماده تنظیم شده، به‌طور کامل اجرا شود و تغییری در موارد آن صورت نگیرد.

 

 

جهت کسب اطلاعات بیشتر  با موسسه حقوقی بین المللی ثبت سفیر تماس بگیرید.

 

مسائل حقوقی،ثبت شرکت،ثبت برند و امور مهاجرتی خود را به ما بسپارید(با قیمت مناسب).